An Gníomh um an Intleacht Shaorga agus comhlachtaí poiblí: an t-ullmhúchán roimh Nollaig 2027

01An scéal i bhfómhar 2026

Tháinig an Gníomh um an Intleacht Shaorga (osclaítear suíomh seachtrach), Rialachán (AE) 2024/1689, i bhfeidhm an 1 Lúnasa 2024 agus tá feidhm aige ina chéimeanna. I mí Iúil 2026, ghlac an tAontas an tOmnibus Digiteach maidir leis an Intleacht Shaorga, Rialachán (AE) 2026/1744 (osclaítear suíomh seachtrach), a chuir na rialacha ardriosca siar agus a d’athraigh roinnt forálacha eile. Tháinig sé i bhfeidhm an 27 Iúil 2026, cúpla lá roimh an dáta bunaidh do na rialacha ardriosca.

In Éirinn, síníodh an tAcht um an Intleacht Shaorga a Rialáil, 2026 (Acht 31 de 2026) ina dhlí an 21 Iúil 2026. Is í Oifig IS na hÉireann an t-údarás comhordaithe lárnach, údarás faireachais margaidh agus an pointe teagmhála aonair don Ghníomh. Tá údaráis earnála ann freisin, ina measc Banc Ceannais na hÉireann, an Coimisiún um Chosaint Sonraí, an tÚdarás Rialála Táirgí Sláinte, an tÚdarás Sláinte agus Sábháilteachta, an Coimisiún um Iomaíocht agus Cosaint Tomhaltóirí (CCPC) agus Coimisiún na Meán.

Is é an toradh atá air amlíne ina bhfuil feidhm ag roinnt oibleagáidí cheana, ina dtagann cuid eile i bhfeidhm ag deireadh na bliana seo, agus ina dtagann na hoibleagáidí is troime do chomhlachtaí poiblí i mí na Nollag 2027.

D’athscríobh an tOmnibus Airteagal 4 maidir le litearthacht IS freisin. Caithfidh soláthraithe agus úsáideoirí gairmiúla bearta a dhéanamh anois chun tacú le litearthacht IS a bhfoirne, seachas leibhéal leordhóthanach di a áirithiú. Fanann an dualgas; is é an méid a chaithfidh tú a léiriú a d’athraigh. Is é oiliúint atá oiriúnach do gach ról, agus taifead uirthi, an freagra ciallmhar fós.

02An soláthraí nó úsáideoir gairmiúil thú?

Is úsáideoirí gairmiúla (deployers) formhór na gcomhlachtaí poiblí: úsáideann siad córas IS faoina n-údarás féin. Is soláthraí thú nuair a fhorbraíonn tú córas IS, nó nuair a bhíonn ceann á fhorbairt duit, agus nuair a chuireann tú i mbun seirbhíse é faoi d’ainm féin. Áirítear leis sin córais a thógtar go hinmheánach nó ag conraitheoir de réir do shonraíochta.

Is féidir le róil athrú freisin. Faoi Airteagal 25, glacann úsáideoir gairmiúil a dhéanann modhnú substaintiúil ar chóras ardriosca, nó a athraíonn an cuspóir atá beartaithe dó sa chaoi go n-éiríonn sé ardriosca, oibleagáidí an tsoláthraí air féin. Scríobh na róil atá beartaithe isteach i ndoiciméid soláthair agus i gconarthaí, ionas nach bhfaighidh aon duine amach fúthu le linn iniúchta.

03Cé na cásanna úsáide atá ardriosca?

Liostaítear in Iarscríbhinn III na réimsí ina meastar córais IS a bheith ardriosca. I gcás comhlachtaí poiblí, is iad seo na réimsí is ábhartha:

• Rochtain ar sheirbhísí poiblí bunriachtanacha agus ar shochair: incháilitheacht a mheasúnú, agus sochair agus seirbhísí a dheonú, a laghdú, a chúlghairm nó a éileamh ar ais.
• Imirce, tearmann agus rialú teorainneacha, forfheidhmiú an dlí agus riaradh an cheartais.
• Oideachas agus gairmoiliúint: iontráil, measúnú ar thorthaí foghlama, faireachán le linn scrúduithe.
• Fostaíocht: earcú, ardú céime, leithdháileadh tascanna agus faireachán ar an bhfoireann. Is fostóirí iad comhlachtaí poiblí freisin.
• Bonneagar criticiúil: comhpháirteanna sábháilteachta i mbainistiú bonneagair dhigitigh, tráchta bóthair agus fóntas.

Ní hé deireadh na hanailíse é go bhfuil córas i réimse de chuid Iarscríbhinn III. Faoi Airteagal 6(3), ní ardriosca é córas sa réimse sin mura mbaineann riosca suntasach díobhála leis, mar shampla toisc go gcomhlíonann sé tasc caol nós imeachta, go bhfeabhsaíonn sé toradh oibre atá críochnaithe ag duine cheana, go mbraitheann sé patrúin gan measúnú an duine a ionadú, nó go gcomhlíonann sé tasc ullmhúcháin. Bíonn córas a dhéanann próifíliú ar dhaoine ardriosca i gcónaí. Má bhraitheann tú ar an eisceacht seo, doiciméadaigh an réasúnaíocht.

Níl a lán uirlisí úsáideacha ardriosca ar chor ar bith: tacaíocht dréachtaithe, cuardach eolais inmheánach, aistriúchán, achoimriú. Tá feidhm ag na dualgais trédhearcachta agus ag an RGCS orthu fós, ach níl feidhm ag an gcóras rialacha ardriosca.

04Cad is gá d’úsáideoirí gairmiúla córas ardriosca a dhéanamh

Ón 2 Nollaig 2027, beidh oibleagáidí faoi Airteagal 26 (osclaítear suíomh seachtrach) ar chomhlacht poiblí a úsáideann córas ardriosca ó Iarscríbhinn III. Seo iad na príomhoibleagáidí:

• Úsáid an córas de réir threoracha úsáide an tsoláthraí, le bearta teicniúla agus eagraíochtúla iomchuí.
• Sann formhaoirseacht dhaonna do dhaoine a bhfuil an inniúlacht, an oiliúint agus an t-údarás is gá acu, agus tabhair tacaíocht dóibh.
• Cinntigh go bhfuil na sonraí ionchuir atá faoi do smacht ábhartha agus ionadaíoch go leor don chuspóir atá beartaithe.
• Déan faireachán ar an oibriú, agus cuir an soláthraí agus na húdaráis ar an eolas gan moill mhíchuí faoi rioscaí agus faoi theagmhais thromchúiseacha.
• Coinnigh na logaí a ghintear go huathoibríoch ar feadh sé mhí ar a laghad, mura bhforáiltear a mhalairt i ndlí eile de chuid an Aontais nó i ndlí náisiúnta.
• Cuir ionadaithe na n-oibrithe agus an fhoireann lena mbaineann ar an eolas sula n-úsáidtear córas ardriosca san ionad oibre.
• Mar údarás poiblí, cláraigh d’úsáid den chóras i mbunachar sonraí an Aontais sula gcuirtear in úsáid é (Airteagal 26(8) agus Airteagal 49). Ní fhéadfar córas nach bhfuil cláraithe a úsáid.
• Cuir daoine ar an eolas nuair a úsáidtear córas ardriosca chun cinntí a dhéanamh fúthu, nó chun cabhrú le cinntí a dhéanamh fúthu (Airteagal 26(11)). Tá ceart ag daoine freisin chun míniú a fháil ar chinntí aonair (Airteagal 86).

An measúnú tionchair ar chearta bunúsacha

Faoi Airteagal 27 (osclaítear suíomh seachtrach), déanann comhlachtaí a rialaítear leis an dlí poiblí, agus eagraíochtaí príobháideacha a sholáthraíonn seirbhísí poiblí, measúnú tionchair ar chearta bunúsacha sula n-úsáideann siad formhór na gcóras atá in Iarscríbhinn III den chéad uair. Ní áirítear córais le haghaidh bonneagair chriticiúil. Déantar cur síos sa mheasúnú ar na nithe seo:

1. 01na próisis ina n-úsáidfear an córas, de réir an chuspóra atá beartaithe dó;
2. 02tréimhse agus minicíocht na húsáide;
3. 03na catagóirí daoine agus grúpaí ar dócha go ndéanfar difear dóibh;
4. 04na rioscaí sonracha díobhála do na daoine sin;
5. 05an chaoi a gcuirtear an fhormhaoirseacht dhaonna i bhfeidhm;
6. 06cad a tharlóidh má thagann na rioscaí chun cinn, lena n-áirítear an rialachas inmheánach agus na sásraí gearán.

Tugann tú fógra faoi na torthaí don údarás faireachais margaidh. Comhlánaíonn an measúnú measúnú tionchair ar chosaint sonraí faoi Airteagal 35 den RGCS, agus is féidir é a thógáil air, mar sin déan an dá cheann le chéile. Iarrann Airteagal 27(5) ar an Oifig um Intleacht Shaorga ceistneoir teimpléid a chur ar fáil; seiceáil an stádas atá aige sula ndearann tú do cheann féin. Tá modhanna ag tíortha áirithe cheana, amhail Impact Assessment Mensenrechten en Algoritmes (IAMA) de chuid rialtas na hÍsiltíre.

05Dualgais trédhearcachta atá i bhfeidhm cheana

Tá feidhm ag Airteagal 50 ón 2 Lúnasa 2026. Caithfidh soláthraithe córais a idirghníomhaíonn le daoine a dhearadh sa chaoi go n-insítear do na daoine sin gur córas IS atá ann, mura bhfuil sé sin follasach, agus caithfidh siad ábhar sintéiseach a mharcáil i bhformáid inléite ag meaisín. Caithfidh úsáideoirí gairmiúla domhainbhrionnuithe a nochtadh, agus téacs arna ghiniúint nó arna ionramháil ag IS a fhoilsítear chun an pobal a chur ar an eolas faoi ábhair leasa phoiblí, mura ndearna duine athbhreithniú air agus go bhfuil freagracht eagarthóireachta ar dhuine éigin.

I gcás comhlachtaí poiblí, is é an cás is coitianta cúntóir comhrá ar shuíomh gréasáin nó i gcainéal seirbhíse. Abair go soiléir gur córas IS atá ann, mínigh cad leis ar féidir leis cabhrú agus cad leis nach féidir, agus tairg bealach chuig duine. I gcomhlacht poiblí a bhfuil dualgais air faoi Acht na dTeangacha Oifigiúla 2003, is ciallmhar an fógra sin agus an bealach chuig duine a thairiscint i nGaeilge agus i mBéarla araon.

06Plean ullmhúcháin do 2026 agus 2027

1. 01Fardal, anois. Liostaigh gach córas IS atá in úsáid nó á sholáthar, lena n-áirítear gnéithe IS in ardáin a bhfuil ceadúnas agat dóibh cheana. Taifead an t-úinéir, an cuspóir, an soláthraí, na sonraí a úsáidtear agus na daoine lena mbaineann.
2. 02Aicmiú, go luath in 2027. Toirmiscthe, ardriosca (agus réasúnaíocht Airteagal 6(3) doiciméadaithe), trédhearcacht amháin, nó riosca íosta. Taifead do ról mar sholáthraí nó mar úsáideoir gairmiúil i gcás gach córais.
3. 03Conarthaí a cheartú, le linn 2027. Iarr ar sholáthraithe na treoracha úsáide, an doiciméadacht chomhréireachta agus rochtain ar na logaí. Déan téarma conartha de thacaíocht do do mheasúnú tionchair agus don tuairisciú teagmhas.
4. 04Formhaoirseacht a dhearadh. Ainmnigh na róil, cuir oiliúint orthu, tabhair údarás dóibh an córas a shárú agus conair ardaithe. Dear i gcoinne na claontachta uathoibrithe; léiríonn ár n-alt Gníomhairí IS: cathain a theastaíonn ceadú ag duine conas.
5. 05Logáil agus faireachán a chur ar bun. Coinnigh logaí ar feadh sé mhí ar a laghad, agus sainmhínigh cad is teagmhas tromchúiseach ann agus cé a thuairiscíonn é.
6. 06Roimh an gcéad úsáid. Déan an measúnú tionchair ar chearta bunúsacha in éineacht leis an measúnú tionchair ar chosaint sonraí, cláraigh i mbunachar sonraí an Aontais, agus cuir an fhoireann agus na daoine lena mbaineann ar an eolas.
7. 07Coinnigh an litearthacht ag dul. Oiliúint de réir róil d’úsáideoirí, d’athbhreithneoirí agus do lucht cinnteoireachta, athnuaite nuair a athraíonn na córais, le taifead ar cé a fuair oiliúint.

07Pionóis agus forfheidhmiú

Leagann na Ballstáit síos na rialacha maidir le pionóis. Ligeann Airteagal 99(8) do gach Ballstát cinneadh a dhéanamh an féidir fíneálacha riaracháin a ghearradh ar údaráis agus ar chomhlachtaí poiblí atá bunaithe sa Bhallstát sin, agus cé chomh fada. Ní cúis é sin le fanacht. Is féidir leis na húdaráis faireachais margaidh bearta ceartaitheacha a éileamh fós, agus braitheann dlisteanacht cinnidh phoiblí ar an bhféidir é a mhíniú agus a cheistiú.

08Cad is fiú a leanúint sna míonna amach romhainn

• Treoirlínte an Choimisiúin maidir le haicmiú córas ardriosca (Airteagal 6(5)), agus a threoirlínte maidir le cleachtais thoirmiscthe (osclaítear suíomh seachtrach) atá ann cheana.
• Caighdeáin chomhchuibhithe do na ceanglais ardriosca, a úsáidfidh soláthraithe chun comhréireacht a léiriú.
• An chéad treoir ó Oifig IS na hÉireann agus ó na húdaráis earnála do chomhlachtaí poiblí a úsáideann córais IS.
• Teimpléad na hOifige um Intleacht Shaorga don mheasúnú tionchair ar chearta bunúsacha.

Coinníonn AI Act Service Desk (osclaítear suíomh seachtrach) an Choimisiúin Eorpaigh an amlíne oifigiúil agus mínithe airteagal ar airteagal cothrom le dáta. Cuir leabharmharc leis, agus cuir dáta ar gach nóta inmheánach a scríobhann tú faoin nGníomh: is téacs é atá fós ag athrú.