L-Att dwar l-Intelliġenza Artifiċjali għall-entitajiet pubbliċi: x’tipprepara sa Diċembru 2027

01Fejn qegħdin fil-ħarifa tal-2026

L-Att dwar l-Intelliġenza Artifiċjali (jiftaħ sit estern), ir-Regolament (UE) 2024/1689, daħal fis-seħħ fl-1 ta’ Awwissu 2024 u japplika fi stadji. F’Lulju 2026 l-UE adottat l-Omnibus Diġitali dwar l-AI, ir-Regolament (UE) 2026/1744 (jiftaħ sit estern), li ppospona r-regoli għas-sistemi b’riskju għoli u biddel numru ta’ dispożizzjonijiet oħra. Daħal fis-seħħ fis-27 ta’ Lulju 2026, ftit jiem qabel id-data oriġinali għas-sistemi b’riskju għoli.

Ir-riżultat huwa kalendarju li fih xi obbligi diġà japplikaw, oħrajn jaslu fl-aħħar ta’ din is-sena, u l-itqal għall-implimentaturi pubbliċi jiġu f’Diċembru 2027.

Malta diġà ħatret l-awtoritajiet tagħha. L-Avviż Legali 226 tal-2025 (L.S. 591.05) jagħmel lill-Awtorità tal-Innovazzjoni Diġitali ta’ Malta (MDIA) l-awtorità tas-sorveljanza tas-suq, sakemm liġi oħra ma tipprovdix mod ieħor, il-punt uniku ta’ kuntatt, l-awtorità tan-notifika u l-awtorità għall-ambjent ta’ esperimentazzjoni regolatorja nazzjonali. L-Avviż Legali 227 tal-2025 (L.S. 586.14) jagħmel lill-Kummissarju għall-Informazzjoni u l-Protezzjoni tad-Data (IDPC) l-awtorità tas-sorveljanza tas-suq għal ċerti sistemi b’riskju għoli tal-Anness III, u l-awtorità għad-dritt fundamentali tal-protezzjoni tad-data. Iż-żewġ avviżi daħlu fis-seħħ fl-10 ta’ Ottubru 2025, ħlief xi partijiet li daħlu fis-seħħ fit-2 ta’ Awwissu 2026.

L-Omnibus kiteb mill-ġdid ukoll l-Artikolu 4 dwar il-litteriżmu fl-AI. Il-fornituri u l-implimentaturi issa jridu jieħdu miżuri biex isostnu l-litteriżmu fl-AI tal-impjegati tagħhom, minflok ma jiżguraw livell suffiċjenti tiegħu. Id-dmir jibqa’; dak li trid turi nbidel. Taħriġ adattat għal kull rwol, b’rekord tiegħu, jibqa’ t-tweġiba sensibbli.

02Fornitur jew implimentatur?

Il-biċċa l-kbira tal-entitajiet pubbliċi huma implimentaturi: jużaw sistema tal-AI taħt l-awtorità tagħhom. Entità hija fornitur meta tiżviluppa sistema tal-AI, jew iġġiegħel lil ħaddieħor jiżviluppaha, u tqegħedha fis-servizz f’isimha. Dan jinkludi sistemi mibnija internament jew minn kuntrattur skont l-ispeċifikazzjoni tagħha.

Ir-rwoli jistgħu wkoll jinbidlu. Skont l-Artikolu 25, implimentatur li jimmodifika sostanzjalment sistema b’riskju għoli, jew ibiddel l-għan maħsub tagħha b’tali mod li ssir b’riskju għoli, jieħu fuqu l-obbligi ta’ fornitur. Ikteb ir-rwoli maħsuba fid-dokumenti tal-akkwist u fil-kuntratti, biex ħadd ma jiskoprihom waqt awditu. F’Malta, dan isir fis-sejħa għall-offerti taħt ir-Regolamenti dwar l-Akkwist Pubbliku (L.S. 601.03) u fil-kuntratt li jsegwiha.

03Liema mill-każijiet ta’ użu tiegħek huma b’riskju għoli?

L-Anness III jelenka l-oqsma li fihom is-sistemi tal-AI jitqiesu b’riskju għoli. Għall-entitajiet pubbliċi, l-aktar rilevanti huma:

• Aċċess għal servizzi pubbliċi essenzjali u benefiċċji: il-valutazzjoni tal-eliġibbiltà, u l-għoti, it-tnaqqis, ir-revoka jew l-irkupru ta’ benefiċċji u servizzi. F’Malta, is-sistemi li jevalwaw u jibagħtu sejħiet ta’ emerġenza jew jagħmlu t-triage tal-pazjenti fl-emerġenza jaqgħu taħt is-sorveljanza tal-IDPC.
• Migrazzjoni, ażil u kontroll tal-fruntieri, infurzar tal-liġi u amministrazzjoni tal-ġustizzja. Għas-sistemi f’dawn l-oqsma, l-awtorità tas-sorveljanza tas-suq f’Malta hija l-IDPC.
• Edukazzjoni u taħriġ vokazzjonali: ammissjoni, valutazzjoni tar-riżultati tat-tagħlim, monitoraġġ waqt it-testijiet.
• Impjieg: reklutaġġ, promozzjoni, allokazzjoni tal-kompiti u monitoraġġ tal-impjegati. L-entitajiet pubbliċi huma wkoll impjegaturi.
• Infrastruttura kritika: komponenti tas-sikurezza fil-ġestjoni tal-infrastruttura diġitali, tat-traffiku tat-toroq u tal-utilitajiet. F’Malta, il-fornituri jirreġistraw dawn is-sistemi mal-MDIA.

Li sistema tkun f’qasam tal-Anness III ma jtemmx l-analiżi. Skont l-Artikolu 6(3), sistema f’qasam bħal dan mhix b’riskju għoli meta ma toħloqx riskju sinifikanti ta’ ħsara, pereżempju għax twettaq kompitu proċedurali ristrett, ittejjeb ir-riżultat ta’ xogħol li persuna tkun diġà lestiet, tagħraf xejriet mingħajr ma tieħu post il-valutazzjoni tal-bniedem, jew twettaq kompitu preparatorju. Sistema li tagħmel profili tan-nies hija dejjem b’riskju għoli. Jekk tistrieħ fuq din l-eċċezzjoni, iddokumenta r-raġunament.

Ħafna għodod utli mhumiex b’riskju għoli: appoġġ fl-abbozzar, tfittxija fl-għarfien intern, traduzzjoni, sommarji. Id-dmirijiet ta’ trasparenza u l-GDPR xorta japplikaw għalihom, imma r-reġim tar-riskju għoli ma japplikax.

04X’għandhom jagħmlu l-implimentaturi ta’ sistemi b’riskju għoli

Mit-2 ta’ Diċembru 2027, entità pubblika li timplimenta sistema b’riskju għoli tal-Anness III għandha obbligi taħt l-Artikolu 26 (jiftaħ sit estern). L-ewlenin:

• Uża s-sistema skont l-istruzzjonijiet għall-użu tal-fornitur, b’miżuri tekniċi u organizzattivi xierqa.
• Agħti s-sorveljanza mill-bniedem lil persuni li għandhom il-kompetenza, it-taħriġ u l-awtorità meħtieġa, u agħtihom l-appoġġ.
• Żgura li d-data tal-input li tikkontrolla int tkun rilevanti u rappreżentattiva biżżejjed għall-għan maħsub.
• Immonitorja t-tħaddim, u għarraf lill-fornitur u lill-awtoritajiet mingħajr dewmien żejjed bir-riskji u bl-inċidenti serji.
• Żomm ir-reġistri ġġenerati awtomatikament għal mill-inqas sitt xhur, sakemm liġi oħra tal-Unjoni jew nazzjonali ma tipprovdix mod ieħor.
• Għarraf lir-rappreżentanti tal-ħaddiema u lill-impjegati kkonċernati qabel ma tuża sistema b’riskju għoli fuq il-post tax-xogħol.
• Bħala awtorità pubblika, irreġistra l-użu tas-sistema fil-bażi tad-data tal-UE qabel ma tibda tużaha (l-Artikolu 26(8) u l-Artikolu 49). Sistema mhux irreġistrata ma tistax tintuża.
• Għarraf lin-nies meta sistema b’riskju għoli tintuża biex tieħu, jew tgħin biex tittieħed, deċiżjoni dwarhom (l-Artikolu 26(11)). In-nies għandhom ukoll dritt għal spjegazzjoni ta’ deċiżjonijiet individwali (l-Artikolu 86).

Il-valutazzjoni tal-impatt fuq id-drittijiet fundamentali

Skont l-Artikolu 27 (jiftaħ sit estern), il-korpi rregolati mil-liġi pubblika, u l-organizzazzjonijiet privati li jipprovdu servizzi pubbliċi, iwettqu valutazzjoni tal-impatt fuq id-drittijiet fundamentali qabel l-ewwel użu tal-biċċa l-kbira tas-sistemi tal-Anness III. Is-sistemi għall-infrastruttura kritika huma esklużi. Il-valutazzjoni tiddeskrivi:

1. 01il-proċessi li fihom tintuża s-sistema, skont l-għan maħsub tagħha;
2. 02il-perjodu u l-frekwenza tal-użu;
3. 03il-kategoriji ta’ persuni u gruppi li x’aktarx jintlaqtu;
4. 04ir-riskji speċifiċi ta’ ħsara għal dawk il-persuni;
5. 05kif tiġi implimentata s-sorveljanza mill-bniedem;
6. 06x’jiġri jekk ir-riskji jimmaterjalizzaw, inklużi l-governanza interna u l-mekkaniżmi tal-ilmenti.

Ir-riżultati jiġu notifikati lill-awtorità tas-sorveljanza tas-suq: f’Malta, l-MDIA, jew l-IDPC għas-sistemi li jaqgħu taħt l-A.L. 227 tal-2025. Il-valutazzjoni tikkumplementa, u tista’ tibni fuq, valutazzjoni tal-impatt fuq il-protezzjoni tad-data skont l-Artikolu 35 tal-GDPR, għalhekk agħmilhom flimkien. L-Artikolu 27(5) jitlob lill-Uffiċċju għall-AI jipprovdi mudell ta’ kwestjonarju; iċċekkja l-istatus tiegħu qabel ma tfassal wieħed tiegħek. Xi pajjiżi diġà għandhom metodi, bħall-Impact Assessment Mensenrechten en Algoritmes (IAMA) tal-gvern Olandiż.

05Dmirijiet ta’ trasparenza li diġà japplikaw

Mit-2 ta’ Awwissu 2026 japplika l-Artikolu 50. Il-fornituri jridu jiddisinjaw is-sistemi li jinteraġixxu man-nies b’mod li dawk in-nies jiġu infurmati li qed jitkellmu ma’ sistema tal-AI, sakemm dan ma jkunx ovvju, u jridu jimmarkaw il-kontenut sintetiku f’format li jinqara mill-magni. L-implimentaturi jridu jiżvelaw id-deepfakes, u jridu jiżvelaw it-test iġġenerat jew immanipulat mill-AI li jiġi ppubblikat biex jinforma lill-pubbliku dwar kwistjonijiet ta’ interess pubbliku, sakemm persuna ma tkunx irrieżaminatu u xi ħadd ikollu r-responsabbiltà editorjali.

Għal entità pubblika, l-aktar każ komuni huwa assistent taċ-chat fuq sit web jew f’servizz online, pereżempju wara l-login bl-e-ID ta’ Malta jew ħdejn servizz fuq servizz.gov. Għid b’mod ċar li hija sistema tal-AI, spjega f’hiex tista’ tgħin u f’hiex ma tistax, u offri triq biex il-persuna tkellem lil xi ħadd.

06Pjan ta’ preparazzjoni għall-2026 u l-2027

1. 01Inventarju, issa. Elenka kull sistema tal-AI li qed tintuża jew li qed tinxtara, inklużi l-funzjonijiet tal-AI f’pjattaformi li diġà għandek liċenzja għalihom. Irreġistra s-sid, l-iskop, il-fornitur, id-data użata u n-nies milquta.
2. 02Ikklassifika, sal-bidu tal-2027. Ipprojbita, b’riskju għoli (bir-raġunament tal-Artikolu 6(3) dokumentat), trasparenza biss, jew riskju minimu. Għal kull sistema, irreġistra r-rwol tiegħek bħala fornitur jew implimentatur.
3. 03Sewwi l-kuntratti, matul l-2027. Itlob lill-fornituri l-istruzzjonijiet għall-użu, id-dokumentazzjoni tal-konformità u l-aċċess għar-reġistri. Agħmel l-appoġġ għall-valutazzjoni tal-impatt tiegħek u għar-rappurtar tal-inċidenti kundizzjoni tal-kuntratt.
4. 04Iddisinja s-sorveljanza. Semmi r-rwoli, ħarreġhom, u agħtihom l-awtorità li jegħlbu lis-sistema u triq ta’ eskalazzjoni. Iddisinja kontra l-preġudizzju tal-awtomatizzazzjoni; l-artiklu tagħna Fejn l-aġenti tal-AI jeħtieġu l-approvazzjoni ta’ persuna juri kif.
5. 05Stabbilixxi r-reġistri u l-monitoraġġ. Żomm ir-reġistri għal mill-inqas sitt xhur, u ddefinixxi x’jgħodd bħala inċident serju u min jirrappurtah.
6. 06Qabel l-ewwel użu. Wettaq il-valutazzjoni tal-impatt fuq id-drittijiet fundamentali flimkien mad-DPIA, irreġistra fil-bażi tad-data tal-UE, u għarraf lill-impjegati u lin-nies milquta.
7. 07Kompli bil-litteriżmu. Taħriġ skont ir-rwol għall-utenti, għal min jirrieżamina u għal min jieħu d-deċiżjonijiet, aġġornat meta jinbidlu s-sistemi, b’rekord ta’ min ġie mħarreġ.

07Penali u infurzar

L-Istati Membri jistabbilixxu r-regoli dwar il-penali. L-Artikolu 99(8) iħalli lil kull Stat Membru jiddeċiedi jekk, u sa liema punt, jistgħux jiġu imposti multi amministrattivi fuq awtoritajiet u korpi pubbliċi stabbiliti f’dak l-Istat. Din mhix raġuni biex tistenna. L-awtoritajiet tas-sorveljanza tas-suq xorta jistgħu jitolbu azzjoni korrettiva, u l-leġittimità ta’ deċiżjoni pubblika tiddependi minn jekk tistax tiġi spjegata u kkontestata.

08X’għandek issegwi fix-xhur li ġejjin

• Il-linji gwida tal-Kummissjoni dwar il-klassifikazzjoni tas-sistemi b’riskju għoli (l-Artikolu 6(5)), u l-linji gwida li diġà ħarġet dwar il-prattiki pprojbiti (jiftaħ sit estern).
• L-istandards armonizzati għar-rekwiżiti tar-riskju għoli, li l-fornituri se jużaw biex juru l-konformità.
• Il-gwida tal-MDIA u tal-IDPC għall-implimentaturi pubbliċi f’Malta, issa li l-ħatriet tagħhom huma fis-seħħ.
• Il-mudell tal-Uffiċċju għall-AI għall-valutazzjoni tal-impatt fuq id-drittijiet fundamentali.

L-AI Act Service Desk (jiftaħ sit estern) tal-Kummissjoni Ewropea jżomm aġġornati l-kalendarju uffiċjali u l-ispjegazzjonijiet artiklu b’artiklu. Żommu fil-favoriti, u ikteb id-data fuq kull nota interna li tikteb dwar l-Att: dan huwa test li għadu qed jinbidel.