Polski Akt o Dostępności i usługi cyfrowe: co obowiązuje od czerwca 2025 r.

01Stan obecny

Europejski akt o dostępności (otwiera stronę zewnętrzną), czyli dyrektywa (UE) 2019/882, ustanawia wspólne wymagania dostępności dla wskazanych produktów i usług. Jako dyrektywa działa przez prawo krajowe: państwa członkowskie miały przyjąć przepisy do 28 czerwca 2022 r. i stosować je od 28 czerwca 2025 r. Od tej daty usługa objęta przepisami, oferowana konsumentom w UE, musi spełniać wymagania w każdym kraju, w którym jest oferowana.

Akt funkcjonuje obok dyrektywy (UE) 2016/2102 o dostępności stron internetowych i aplikacji mobilnych organów sektora publicznego, która od kilku lat obejmuje serwisy i aplikacje instytucji publicznych. W Polsce wdraża ją ustawa z dnia 4 kwietnia 2019 r. o dostępności cyfrowej stron internetowych i aplikacji mobilnych podmiotów publicznych; nadzór nad jej stosowaniem i coroczny monitoring prowadzi minister właściwy do spraw informatyzacji, a podmioty publiczne publikują deklarację dostępności i aktualizują ją do 31 marca każdego roku. Europejski akt o dostępności przenosi podobne oczekiwania na sektor prywatny, ale tylko w odniesieniu do wymienionych w nim produktów i usług.

02Polski Akt o Dostępności

W Polsce dyrektywę wdraża ustawa z dnia 26 kwietnia 2024 r. o zapewnianiu spełniania wymagań dostępności niektórych produktów i usług przez podmioty gospodarcze (otwiera stronę zewnętrzną) (Dz.U. 2024 poz. 731), nazywana Polskim Aktem o Dostępności. Stosuje się ją od 28 czerwca 2025 r. Zgodnie z art. 4 pkt 1 nie dotyczy usług oferowanych lub świadczonych przez mikroprzedsiębiorców.

System nadzoru rynku tworzą Prezes Zarządu PFRON, sektorowe organy nadzoru rynku i organy celne. Prezes Zarządu PFRON (otwiera stronę zewnętrzną) monitoruje system, nadzoruje stosowanie ustawy przez organy sektorowe i może sam skontrolować każdy produkt lub usługę (art. 43). Organy sektorowe działają w swoim zakresie (art. 38 ust. 3):

• usługi handlu elektronicznego: minister właściwy do spraw informatyzacji;
• usługi łączności elektronicznej, dostęp do audiowizualnych usług medialnych oraz e-booki: Prezes UKE;
• usługi bankowości detalicznej: Rzecznik Finansowy;
• transport pasażerski: Prezes UTK (kolej), Prezes ULC (lotnictwo), wojewódzcy inspektorzy transportu drogowego (autobusy i autokary), dyrektorzy urzędów morskich i Dyrektor Urzędu Żeglugi Śródlądowej w Bydgoszczy (transport wodny).

Każdy może zawiadomić Prezesa Zarządu PFRON, że produkt lub usługa nie spełnia wymagań dostępności (art. 67). Zawiadomienie może prowadzić do kontroli (art. 43), a kary pieniężne określa art. 73. Dla usługodawcy oznacza to, że bariera zgłoszona przez klienta może trafić bezpośrednio do organu.

03Które usługi cyfrowe są objęte przepisami

Art. 2 ust. 2 dyrektywy wymienia usługi objęte przepisami, gdy są świadczone konsumentom:

• Usługi handlu elektronicznego: usługi świadczone na odległość, przez strony internetowe i aplikacje mobilne, na żądanie konsumenta w celu zawarcia umowy konsumenckiej. W praktyce każdy sklep internetowy lub proces rezerwacji, który sprzedaje konsumentom.
• Usługi bankowości detalicznej: umowy o kredyt, usługi płatnicze i rachunki płatnicze, pieniądz elektroniczny oraz niektóre usługi inwestycyjne dla konsumentów.
• Elementy usług lotniczego, autobusowego, kolejowego i wodnego transportu pasażerskiego: strony internetowe, aplikacje mobilne, bilety elektroniczne i usługi biletowe, informacja o podróży, w tym w czasie rzeczywistym, oraz interaktywne terminale samoobsługowe. W transporcie miejskim, podmiejskim i regionalnym przepisy obejmują tylko terminale samoobsługowe.
• Usługi łączności elektronicznej oraz usługi zapewniające dostęp do audiowizualnych usług medialnych, na przykład aplikacje i interfejsy dostawców usług streamingowych i telewizyjnych.
• E-booki i specjalne oprogramowanie do nich.

Akt obejmuje też produkty, takie jak komputery i systemy operacyjne, smartfony, terminale płatnicze, bankomaty, automaty biletowe i odprawowe oraz czytniki e-booków. Przy budowie oprogramowania dla takiego sprzętu wymagania produktowe docierają do dostawcy przez klienta.

Usługi oferowane wyłącznie firmom są poza zakresem, choć wielu klientów biznesowych wymaga dziś tego samego poziomu w zamówieniach. Portal klienta, który obsługuje zarówno konsumentów, jak i firmy, jest objęty przepisami w części konsumenckiej.

04Zwolnienie dla mikro­przedsię­biorstw

Mikroprzedsiębiorstwa świadczące usługi są zwolnione z wymagań dostępności dla tych usług (art. 4 ust. 5 dyrektywy, w Polsce art. 4 pkt 1 ustawy). Dyrektywa definiuje mikroprzedsiębiorstwo jako przedsiębiorstwo zatrudniające mniej niż 10 osób, którego roczny obrót lub roczna suma bilansowa nie przekracza 2 mln euro. Zwolnienie dotyczy wyłącznie usług. Mała firma, która wprowadza do obrotu produkty objęte przepisami, nadal musi spełniać wymagania produktowe.

Zwolnienie dotyczy usługodawcy, a nie usługi. Gdy większa firma prowadzi sklep internetowy zbudowany przez małą agencję, sklep jest objęty przepisami.

05Co wymagania oznaczają dla strony internetowej lub aplikacji

Wymagania określa załącznik I. W przypadku usług podstawą jest to, że strony internetowe, powiązane aplikacje internetowe i aplikacje mobilne są udostępniane w spójny i adekwatny sposób, tak aby były postrzegalne, funkcjonalne, zrozumiałe i solidne. Te cztery zasady pochodzą z Wytycznych dla dostępności treści internetowych (WCAG) i przekładają się na konkretne kontrole:

• Postrzegalność: tekst alternatywny dla obrazów, napisy do filmów, wystarczający kontrast kolorów, treść, która na małym ekranie lub przy dużym powiększeniu dopasowuje się bez utraty informacji.
• Funkcjonalność: każda funkcja działa z klawiatury, fokus jest widoczny i przesuwa się w logicznej kolejności, nikt nie utyka w oknie dialogowym, a limity czasu można wydłużyć.
• Zrozumiałość: jasne etykiety i instrukcje, komunikaty o błędach, które mówią, co poszło nie tak i jak to naprawić, przewidywalna nawigacja.
• Solidność: poprawna semantyka, dzięki której czytniki ekranu i inne technologie wspomagające rozpoznają każdy element sterujący, jego nazwę, rolę i stan.

Niektóre usługi mają dodatkowe wymagania. Usługi handlu elektronicznego muszą zapewnić dostępność funkcji identyfikacji, bezpieczeństwa i płatności oraz przekazywać informacje o dostępności sprzedawanych produktów, jeśli dostarcza je odpowiedzialny podmiot gospodarczy. Usługi bankowości detalicznej muszą też zapewnić dostępność metod identyfikacji, podpisów elektronicznych, zabezpieczeń i usług płatniczych oraz podawać informacje zrozumiałe bez przekraczania poziomu B2 Europejskiego systemu opisu kształcenia językowego.

Usługodawcy muszą też wyjaśnić, jak ich usługa spełnia wymagania. Załącznik V wymaga podania tych informacji w ogólnych warunkach lub równoważnym dokumencie, dostępnym w dostępnych formatach. Wiele organizacji publikuje je jako deklarację dostępności i linkuje ją ze stopki oraz z regulaminu.

Normy: EN 301 549 i WCAG

Produkty i usługi zgodne z normami zharmonizowanymi, do których odniesienia opublikowano w Dzienniku Urzędowym, uznaje się za spełniające wymagania objęte tymi normami (art. 15). Europejską normą dostępności produktów i usług ICT jest EN 301 549. Jej wersja 3.2.1 jest normą zharmonizowaną na podstawie dyrektywy o dostępności stron internetowych sektora publicznego i w odniesieniu do treści internetowych obejmuje kryteria sukcesu WCAG 2.1 na poziomach A i AA.

Normy zharmonizowane właściwe dla europejskiego aktu o dostępności powstają na podstawie wniosku normalizacyjnego Komisji; zanim usługodawca oprze się na domniemaniu zgodności, powinien sprawdzić, do których norm opublikowano odniesienia. Tak czy inaczej, EN 301 549 jest dziś miarą, którą stosują organy, audytorzy i klienci. WCAG 2.2, rekomendacja W3C od października 2023 r., dodaje kryteria takie jak minimalny rozmiar celu i dostępne uwierzytelnianie. Budowa zgodna z WCAG 2.2 na poziomie AA obejmuje WCAG 2.1 i przygotowuje na kolejną wersję normy.

06Nieproporcjo­nalne obciążenie i zasadnicza zmiana

Art. 14 dyrektywy dopuszcza dwa wyjątki. Wymaganie nie ma zastosowania w zakresie, w jakim jego spełnienie zasadniczo zmieniłoby podstawowy charakter usługi albo nałożyłoby na usługodawcę nieproporcjonalne obciążenie. Oba wyjątki są wąskie:

• Usługodawca musi sam przeprowadzić ocenę według kryteriów z załącznika VI i ją udokumentować.
• Usługodawca, który otrzymuje środki na poprawę dostępności z innych źródeł, nie może powołać się na nieproporcjonalne obciążenie.
• Usługodawcy ponawiają ocenę nieproporcjonalnego obciążenia przy zmianie usługi, na wniosek organów, a w każdym razie co najmniej co pięć lat.
• Usługodawcy, którzy korzystają z wyjątku, muszą poinformować organy nadzoru rynku zainteresowanych państw członkowskich. Mikroprzedsiębiorstwa są z tego zwolnione.

Wyjątek obejmuje konkretne wymaganie, które jest nieproporcjonalne, a nie całą usługę. Warto traktować go jako ostateczność: większość barier wynika z komponentów i treści, których naprawa niewiele kosztuje, jeśli zostaną wychwycone wcześnie.

07Okresy przejściowe

Art. 32 dyrektywy przewiduje okresy przejściowe. Dwa pierwsze poniżej są obowiązkowe dla państw członkowskich, trzeci jest opcjonalny:

• Do 28 czerwca 2030 r. usługodawcy mogą nadal świadczyć usługi z użyciem produktów, które zgodnie z prawem wykorzystywali do podobnych usług przed 28 czerwca 2025 r.
• Umowy o świadczenie usług zawarte przed 28 czerwca 2025 r. mogą obowiązywać bez zmian do wygaśnięcia, ale nie dłużej niż pięć lat od tej daty.
• Jeśli pozwala na to prawo krajowe, terminale samoobsługowe używane zgodnie z prawem przed 28 czerwca 2025 r. mogą pozostać w użyciu do końca okresu ekonomicznej użyteczności, ale nie dłużej niż 20 lat od oddania do użytku.

Te okresy chronią istniejący sprzęt i umowy. Nie odraczają wymagań wobec strony internetowej lub aplikacji, która jest zmieniana, uruchamiana ponownie lub oferowana nowym klientom. Dokładne przepisy przejściowe warto sprawdzić w polskiej ustawie i w prawie każdego kraju, w którym oferowana jest usługa.

08Przepisy krajowe na innych rynkach

Nadzór rynku i kary są krajowe. Każde państwo członkowskie wyznacza własne organy i ustala kary, które muszą być skuteczne, proporcjonalne i odstraszające. Firma z Polski, która sprzedaje konsumentom w innych państwach UE, podlega także tamtejszym przepisom. Główne akty wdrażające na rynkach, na których pracujemy:

09Dostępność jako praktyka inżynierska

Większość błędów dostępności nie wynika z decyzji projektowych. To skutek komponentów zbudowanych bez semantyki, treści publikowanych bez alternatyw i widżetów zewnętrznych, których nikt nie przetestował. Dlatego audyt tuż przed uruchomieniem rozczarowuje: znajduje dziesiątki problemów, którym łatwo zapobiec i które drogo naprawiać późno. Działa traktowanie dostępności jak bezpieczeństwa, czyli jako cechy procesu wytwarzania.

• Dostępny system projektowy. Przyciski, formularze, okna dialogowe, menu, karty i tabele danych buduje się raz, z poprawną semantyką, obsługą klawiatury i fokusu, testuje z czytnikami ekranu i używa wszędzie. Tokeny kolorów sprawdza się pod kątem kontrastu w jasnym i ciemnym motywie.
• Definicja ukończenia, która obejmuje dostępność. Każda historyjka użytkownika ma kryteria akceptacji dla obsługi klawiaturą, etykiet i obsługi błędów, a recenzenci sprawdzają je jak każde inne wymaganie.
• Automatyczne kontrole w potoku. Skanery oparte na regułach działają przy każdej kompilacji i blokują regresje. Znajdują tylko część problemów, takich jak brak etykiet, kontrast i niepoprawny kod, więc uzupełniają testy ręczne, ale ich nie zastępują.
• Testy ręczne prowadzone przez osoby znające technologie wspomagające. Sama klawiatura, czytniki ekranu na komputerze i urządzeniach mobilnych, powiększenie czterokrotne i ograniczony ruch, na kluczowych ścieżkach: logowanie, wyszukiwanie, koszyk, płatność, zarządzanie kontem.
• Testy z udziałem osób z niepełnosprawnościami na najważniejszych ścieżkach, przed wydaniem i po dużych zmianach.
• Komponenty zewnętrzne objęte umową. Widżety płatności, dostawcy tożsamości, asystenci czatu, banery cookies, mapy i odtwarzacze wideo są częścią usługi. Warto prosić dostawców o raport zgodności z wymaganiami dostępności i testować je we własnym kontekście.
• Treści i dokumenty. Redaktorzy uczą się pisać teksty alternatywne, nagłówki i opisy linków. Pliki PDF potrzebne klientom, takie jak umowy i faktury, są otagowane lub dostępne w alternatywnym, dostępnym formacie.

Tak budujemy oprogramowanie biznesowe i portale klienckie: kontrole dostępności działają w potoku, a każde wydanie dostarcza dowodów do deklaracji dostępności i odpowiedzi na pytania klientów i organów. To samo dotyczy rozwiązań wsparcia obsługi i portali na platformach takich jak Salesforce: platforma dostarcza dostępnych elementów, a o tym, czy wynik pozostanie dostępny, decydują własne komponenty i treści.

10Praktyczny plan

1. 01Mapa usług. Spis stron internetowych, aplikacji, terminali i dokumentów dla konsumentów w każdym kraju i decyzja, czy każde z nich podlega przepisom. Uzasadnienie warto zapisać, także dla usług uznanych za wyłączone.
2. 02Pomiar stanu obecnego. Ocena ekspercka według EN 301 549 na kluczowych ścieżkach, połączona z automatycznym skanowaniem całego serwisu. Priorytety według wpływu na użytkowników, a nie liczby uwag.
3. 03Naprawa u źródła. Najpierw poprawki w systemie projektowym i wspólnych komponentach, aby każda trafiła na wszystkie strony, które z nich korzystają.
4. 04Publikacja informacji. Opis, jak usługa spełnia wymagania, w regulaminie lub deklaracji dostępności, z punktem kontaktowym do zgłaszania uwag, aktualizowany na bieżąco.
5. 05Dostępność w procesie wytwarzania. Kryteria akceptacji, automatyczne kontrole, scenariusze testów ręcznych i bramka wydania dla kluczowych ścieżek.
6. 06Nadzór nad dostawcami. Wymagania dostępności i dowody zapisane w umowach z agencjami, platformami i dostawcami widżetów.
7. 07Udokumentowane wyjątki. Przy powołaniu się na nieproporcjonalne obciążenie: spisana ocena, informacja dla organu tam, gdzie jest wymagana, i zaplanowany przegląd.

11Na co zwracać uwagę

• Publikacja norm zharmonizowanych do europejskiego aktu o dostępności, w tym zmienionej normy EN 301 549, i odniesień do nich w Dzienniku Urzędowym.
• Wytyczne i pierwsze działania nadzorcze Prezesa Zarządu PFRON i organów sektorowych, a także organów nadzoru rynku w innych krajach, w których oferowane są usługi.
• Zmiany krajowych przepisów przejściowych i organów wyznaczonych dla poszczególnych sektorów, takich jak bankowość i transport.

Komisja Europejska prowadzi przegląd informacji o europejskim akcie o dostępności (otwiera stronę zewnętrzną). Warto datować każdą wewnętrzną notatkę na ten temat: praktyka krajowa wciąż się kształtuje.