Dijital hizmetler için Avrupa Erişile­bilirlik Yasası: Haziran 2025’ten bu yana neler geçerli

01Mevcut durum

(AB) 2019/882 sayılı Direktif, yani Avrupa Erişilebilirlik Yasası (harici bir site açılır), bir dizi ürün ve hizmet için ortak erişilebilirlik gereklilikleri belirler. Direktif olduğu için ulusal yasalar aracılığıyla işler: üye devletler bu yasaları 28 Haziran 2022’ye kadar kabul etmek ve 28 Haziran 2025’ten itibaren uygulamak zorundaydı. O tarihten bu yana AB’de tüketicilere sunulan ve kapsama giren bir hizmet, sunulduğu her ülkede gereklilikleri karşılamalıdır.

Kıbrıs Cumhuriyeti’nde direktifi, 2 Mayıs 2024’te yayımlanan 57(I)/2024 sayılı Ürün ve Hizmetlerin Erişilebilirliği Yasası iç hukuka aktarır. Yasa’nın yükümlülükleri 28 Haziran 2025’ten bu yana uygulanıyor.

Avrupa Erişilebilirlik Yasası, kamu sektörü kuruluşlarının web sitelerini ve mobil uygulamalarını birkaç yıldır kapsayan Web Erişilebilirliği Direktifi’nin, yani (AB) 2016/2102 sayılı Direktif’in yanında yer alır. Benzer beklentileri özel sektöre taşır, ancak yalnızca listelediği ürün ve hizmetler için.

02Hangi dijital hizmetler kapsamda

2(2). madde, tüketicilere sunulduğunda kapsama giren hizmetleri listeler:

• E-ticaret hizmetleri: bir tüketicinin talebi üzerine, tüketici sözleşmesi kurmak amacıyla web siteleri ve mobil uygulamalar aracılığıyla uzaktan sunulan hizmetler. Uygulamada tüketicilere satış yapan her çevrim içi mağaza ya da rezervasyon akışı.
• Tüketici bankacılığı hizmetleri: tüketicilere yönelik kredi sözleşmeleri, ödeme hizmetleri ve ödeme hesapları, elektronik para ve bazı yatırım hizmetleri.
• Hava, otobüs, demiryolu ve su yolu yolcu taşımacılığı hizmetlerinin unsurları: web siteleri, mobil uygulamalar, elektronik biletler ve biletleme hizmetleri, gerçek zamanlı bilgi dâhil seyahat bilgileri ve etkileşimli self servis terminaller. Kentsel, banliyö ve bölgesel taşımacılıkta yalnızca self servis terminaller kapsamdadır.
• Elektronik haberleşme hizmetleri ve dijital yayın ve televizyon sağlayıcılarının uygulamaları ve arayüzleri gibi görsel-işitsel medya hizmetlerine erişim sağlayan hizmetler.
• E-kitaplar ve bunlara özgü yazılımlar.

Yasa ayrıca bilgisayarlar ve işletim sistemleri, akıllı telefonlar, ödeme terminalleri, ATM’ler, bilet ve check-in makineleri ve e-okuyucular gibi ürünleri de kapsar. Bu tür donanımlar için yazılım geliştiriyorsanız ürün gereklilikleri size müşteriniz aracılığıyla ulaşır.

Yalnızca işletmelere sunulan hizmetler kapsam dışındadır; ancak birçok kurumsal müşteri satın almalarında artık aynı düzeyi talep ediyor. Hem tüketicilere hem şirketlere hizmet veren bir müşteri portalı, tüketicilere yönelik kullanımı bakımından kapsamdadır.

03Mikro işletme muafiyeti

Hizmet sunan mikro işletmeler, bu hizmetler bakımından erişilebilirlik gerekliliklerinden muaftır (4(5). madde). Direktif mikro işletmeyi, 10’dan az kişi çalıştıran ve yıllık cirosu ya da yıllık bilanço toplamı 2 milyon avroyu aşmayan işletme olarak tanımlar. Muafiyet yalnızca hizmetleri kapsar. Kapsamdaki ürünleri piyasaya süren küçük bir şirket, ürün gerekliliklerini yine de karşılamak zorundadır.

Muafiyet hizmete değil, sağlayıcıya uygulanır. Daha büyük bir şirket, küçük bir ajansın kurduğu bir çevrim içi mağazayı işletiyorsa mağaza kapsamdadır.

04Gereklilikler bir web sitesi ya da uygulama için ne anlama gelir

Gereklilikleri Ek I belirler. Hizmetler için özü şudur: web siteleri, ilgili çevrim içi uygulamalar ve mobil uygulamalar “algılanabilir, işletilebilir, anlaşılabilir ve sağlam” kılınarak tutarlı ve yeterli biçimde erişilebilir hâle getirilir. Bu dört ilke Web İçeriği Erişilebilirlik Yönergeleri’nden (WCAG) gelir ve somut kontrollere dönüşür:

• Algılanabilir: görseller için metin alternatifleri, videolar için altyazılar, yeterli renk kontrastı, küçük ekranda ya da yüksek yakınlaştırmada bilgi kaybetmeden yeniden akan içerik.
• İşletilebilir: her işlev klavyeyle çalışır, odak görünür ve mantıklı bir sıra izler, kimse bir iletişim kutusunda sıkışıp kalmaz ve süre sınırları uzatılabilir.
• Anlaşılabilir: açık etiketler ve talimatlar, neyin yanlış gittiğini ve nasıl düzeltileceğini söyleyen hata mesajları, öngörülebilir gezinme.
• Sağlam: ekran okuyucuların ve diğer yardımcı teknolojilerin her denetim öğesini, adını, rolünü ve durumunu tanıyabilmesi için doğru anlamsal yapı.

Bazı hizmetler için ek özel gereklilikler vardır. E-ticaret hizmetleri kimlik doğrulama, güvenlik ve ödeme işlevlerini erişilebilir kılmalı ve sorumlu ekonomik işletmecinin sağladığı durumlarda satılan ürünlerin erişilebilirlik bilgilerini aktarmalıdır. Tüketici bankacılığı hizmetleri ayrıca kimlik doğrulama yöntemlerini, elektronik imzaları, güvenlik özelliklerini ve ödeme hizmetlerini erişilebilir kılmalı ve Diller için Avrupa Ortak Başvuru Metni’nin B2 düzeyini aşmadan anlaşılabilir bilgi sunmalıdır.

Hizmet sağlayıcılar, hizmetlerinin gereklilikleri nasıl karşıladığını da açıklamalıdır. Ek V bu bilgiyi genel hüküm ve koşullarda ya da eşdeğer bir belgede, erişilebilir biçimlerde ister. Birçok kurum bunu bir erişilebilirlik beyanı olarak yayımlar ve sayfa altlığından ve koşullardan bu beyana bağlantı verir.

Standartlar: EN 301 549 ve WCAG

AB Resmî Gazetesi’nde atıf yapılan uyumlaştırılmış standartlara uyan ürün ve hizmetlerin, bu standartların kapsadığı gereklilikleri karşıladığı varsayılır (15. madde). BİT ürün ve hizmetlerinin erişilebilirliğine ilişkin Avrupa standardı EN 301 549’dur. Bu standardın 3.2.1 sürümü Web Erişilebilirliği Direktifi kapsamındaki uyumlaştırılmış standarttır ve web içeriği için WCAG 2.1’in A ve AA düzeyi başarı ölçütlerini içerir.

Avrupa Erişilebilirlik Yasası’na özgü uyumlaştırılmış standartlar bir Komisyon standardizasyon talebi kapsamında geliştiriliyor; uygunluk varsayımına güvenmeden önce hangi standartlara atıf yapıldığını kontrol edin. Her durumda EN 301 549, makamların, denetçilerin ve müşterilerin bugün kullandığı ölçüttür. Ekim 2023’ten bu yana bir W3C Tavsiyesi olan WCAG 2.2, asgari hedef boyutları ve erişilebilir kimlik doğrulama gibi ölçütler ekler. Bugün WCAG 2.2 AA düzeyine göre geliştirmek WCAG 2.1’i de kapsar ve sizi standardın bir sonraki sürümüne hazırlar.

05Orantısız yük ve temel değişiklik

14. madde iki istisnaya izin verir. Bir gerekliliği karşılamak hizmetin temel niteliğini esaslı biçimde değiştirecekse ya da sağlayıcıya orantısız bir yük getirecekse, o gereklilik bu ölçüde uygulanmaz. Her iki istisna da dardır:

• Değerlendirmeyi sağlayıcının kendisi, Ek VI’daki ölçütlere göre yapmalı ve belgelemelidir.
• Erişilebilirliği iyileştirmek için başka kaynaklardan finansman alan bir sağlayıcı orantısız yük iddiasında bulunamaz.
• Hizmet sağlayıcılar orantısız yük değerlendirmesini hizmet değiştiğinde, makamlar istediğinde ve her durumda en az beş yılda bir yeniler.
• İstisnaya dayanan sağlayıcılar ilgili üye devletlerin piyasa gözetim makamlarını bilgilendirmelidir. Mikro işletmeler bundan muaftır.

Bir istisna hizmetin tamamını değil, orantısız olan belirli gerekliliği kapsar. Bunu son çare olarak görün: engellerin çoğu, erken yakalandığında düzeltilmesi ucuz olan bileşenlerden ve içerikten kaynaklanır.

06Geçiş süreleri

32. madde geçiş süreleri öngörür. Aşağıdakilerden ilk ikisi üye devletler için zorunlu, üçüncüsü isteğe bağlıdır:

• Hizmet sağlayıcılar 28 Haziran 2030’a kadar, 28 Haziran 2025’ten önce benzer hizmetler için yasal olarak kullandıkları ürünlerle hizmet sunmaya devam edebilir.
• 28 Haziran 2025’ten önce yapılan hizmet sözleşmeleri, süreleri dolana kadar, ancak o tarihten itibaren en fazla beş yıl boyunca değiştirilmeden devam edebilir.
• Ulusal yasa izin veriyorsa, 28 Haziran 2025’ten önce yasal olarak kullanılan self servis terminaller ekonomik ömürlerinin sonuna kadar, ancak hizmete girdikleri tarihten itibaren en fazla 20 yıl boyunca kullanılmaya devam edebilir.

Bu süreler mevcut donanımı ve sözleşmeleri korur. Değiştirdiğiniz, yeniden yayına aldığınız ya da yeni müşterilere sunduğunuz bir web sitesi veya uygulama için gereklilikleri ertelemez. Kesin geçiş kurallarını ilgili ulusal yasada kontrol edin.

07Kıbrıs Cumhuri­yeti’ndeki kurallar

Piyasa gözetimi ve yaptırımlar ulusaldır. Her üye devlet kendi makamlarını belirler ve etkili, orantılı ve caydırıcı yaptırımlar koyar. Kıbrıs Cumhuriyeti’nde erişilebilirliği iki yasa düzenler: biri tüketicilere sunulan ürün ve hizmetler, diğeri kamu sektörü kuruluşlarının web siteleri ve mobil uygulamaları için.

Bir kamu kurumu adına geliştirilen web sitesi ya da mobil uygulama, o kurumun 50(I)/2019 sayılı Yasa kapsamındaki yükümlülüklerini karşılamalıdır. Kamu kurumları için çalışan bir tedarikçi, bu nedenle aynı ölçütü (EN 301 549) teslimatın baştan bir parçası yapmalıdır.

08Mühendislik pratiği olarak erişile­bilirlik

Erişilebilirlik hatalarının çoğu bir tasarım kararı değildir. Anlamsal yapı olmadan geliştirilen bileşenlerin, alternatifi olmadan yayımlanan içeriğin ve kimsenin test etmediği üçüncü taraf bileşenlerin sonucudur. Yayından hemen önce yapılan bir denetimin hayal kırıklığı yaratmasının nedeni budur: önlemesi ucuz, geç düzeltmesi pahalı onlarca sorun bulur. İşe yarayan, erişilebilirliği güvenlik gibi teslimat sürecinin bir özelliği olarak ele almaktır.

• Erişilebilir bir tasarım sistemi. Düğmeler, formlar, iletişim kutuları, menüler, sekmeler ve veri tabloları doğru anlamsal yapı, klavye desteği ve odak yönetimiyle bir kez geliştirilir, ekran okuyucularla test edilir ve her yerde yeniden kullanılır. Renk değerleri açık ve koyu temada kontrast açısından kontrol edilir.
• Erişilebilirliği içeren bir “tamamlandı” tanımı. Her kullanıcı hikâyesi klavye kullanımı, etiketler ve hata yönetimi için kabul ölçütlerini belirtir; inceleyenler bunları diğer gereklilikler gibi kontrol eder.
• Yayın hattında (pipeline) otomatik kontroller. Kural tabanlı tarayıcılar her derlemede çalışır ve gerilemeleri engeller. Eksik etiketler, kontrast ve geçersiz işaretleme gibi sorunların yalnızca bir kısmını bulurlar; bu yüzden manuel testi tamamlarlar, asla onun yerini almazlar.
• Yardımcı teknolojiyi bilen kişilerce manuel test. Yalnızca klavyeyle kullanım, masaüstünde ve mobilde ekran okuyucular, dört kat yakınlaştırma ve azaltılmış hareket; kritik yolculuklarda: oturum açma, arama, sepet ve ödeme, hesap yönetimi.
• Engelli kullanıcılarla test: en önemli yolculuklarda, yayından önce ve büyük değişikliklerden sonra.
• Sözleşme kapsamında üçüncü taraf bileşenler. Ödeme bileşenleri, kimlik sağlayıcılar, sohbet asistanları, çerez bildirimleri, haritalar ve video oynatıcılar hizmetinizin parçasıdır. Tedarikçilerden bir erişilebilirlik uygunluk raporu isteyin ve bunları kendi bağlamınızda test edin.
• İçerik ve belgeler. Editörler alternatif metin, başlık ve bağlantı metni yazmayı öğrenir. Müşterilerin ihtiyaç duyduğu sözleşme ve fatura gibi PDF’ler etiketlenir ya da erişilebilir bir alternatif biçimde sunulur.

Kurumsal yazılımları ve müşteri portallarını böyle geliştiriyoruz: erişilebilirlik kontrolleri yayın hattında çalışır ve her sürüm, erişilebilirlik beyanı için ve müşterilerin ve makamların soruları için gereken kanıtları üretir. Aynı yaklaşım müşteri ve vatandaş hizmetleri asistanları ve Salesforce gibi platformlardaki portallar için de geçerlidir: platform erişilebilir yapı taşları sunar; sonucun erişilebilir kalıp kalmayacağını özel bileşenler ve içerik belirler.

09Pratik bir plan

1. 01Hizmetlerinizi haritalayın. Tüketicilere yönelik web sitelerini, uygulamaları, terminalleri ve belgeleri ülke bazında listeleyin ve her birinin Yasa kapsamına girip girmediğine karar verin. Kapsam dışı saydığınız hizmetler dâhil gerekçenizi kaydedin.
2. 02Mevcut durumu ölçün. Kritik yolculuklarda EN 301 549’a göre uzman değerlendirmesi yapın ve bunu sitenin tamamının otomatik taramasıyla birleştirin. Önceliği bulgu sayısına göre değil, kullanıcılar üzerindeki etkiye göre belirleyin.
3. 03Sorunu kaynağında düzeltin. Önce tasarım sistemindeki ve ortak bileşenlerdeki sorunları giderin; böylece her düzeltme bu bileşenleri kullanan her sayfaya ulaşır.
4. 04Bilgiyi yayımlayın. Hizmetin gereklilikleri nasıl karşıladığını koşullarınızda ya da bir erişilebilirlik beyanında, geri bildirim için bir iletişim noktasıyla birlikte açıklayın ve güncel tutun.
5. 05Teslimat sürecine yerleştirin. Kabul ölçütleri, otomatik kontroller, manuel test senaryoları ve kritik yolculuklar için bir yayın kapısı.
6. 06Tedarikçileri yönetin. Ajans, platform ve bileşen sözleşmelerine erişilebilirlik gerekliliklerini ve kanıt yükümlülüğünü ekleyin.
7. 07İstisnaları belgeleyin. Orantısız yüke dayandığınız yerde değerlendirmeyi yazıya dökün, gerektiğinde makamı bilgilendirin ve yeniden değerlendirmeyi planlayın.

10İzlenecekler

• EN 301 549’un revizyonu dâhil, Avrupa Erişilebilirlik Yasası kapsamındaki uyumlaştırılmış standartların yayımlanması ve AB Resmî Gazetesi’nde bunlara atıf yapılması.
• Hizmet sunduğunuz her ülkede piyasa gözetim makamlarının yönlendirmeleri ve ilk uygulama işlemleri.
• Ulusal geçiş kurallarında ve bankacılık ve taşımacılık gibi belirli sektörler için belirlenen makamlarda değişiklikler.

Avrupa Komisyonu, Avrupa Erişilebilirlik Yasası’na ilişkin genel bir bakış (harici bir site açılır) yayımlar. Bu konuda yazdığınız her iç notu tarihleyin: ulusal uygulama hâlâ şekilleniyor.